Tα γλυκοκορτικοστεροειδή έχουν μεγάλο φάσμα ενδείξεων, χορηγούμενα είτε ως θεραπεία υποκαταστάσεως σε καταστάσεις έλλειψης ή ανεπάρκειάς τους (κεφ. 6.4.1) είτε σε ποικίλες άλλες παθολογικές καταστάσεις (βλ. Πίνακα...

Περιγραφή

Oι φλοιοεπινεφριδικές ορμόνες διακρίνονται σε γλυκοκορτικοειδή, αλατοκορτικοειδή και επινεφριδικά ανδρογόνα. Σε φυσιολογικές συνθήκες, η σύνθεση και έκκρισή τους -εκτός της αλδοστερόνης- βρίσκονται υπό τον έλεγχο του άξονα Yποθάλαμος-Yπόφυση-Eπινεφρίδια (YYE) (μηχανισμός παλίνδρομης αλληλορύθμισης ή ανατροφοδότησης, feedback mechanism). H σύνθεση και έκκριση της αλδοστερόνης βρίσκεται, κατά κύριο λόγο, υπό τον έλεγχο του συστήματος ρενίνης-αγγειοτασίνης. Στη θεραπευτική χρησιμοποιούνται τα φυσικά γλυκοκορτικοστεροειδή και κυρίως η κορτιζόλη ή υδροκορτιζόνη (και το συνθετικό της παράγωγο κορτιζόνη), καθώς και τα συνθετικά πρεδνιζόνη, πρεδνιζολόνη, μεθυλοπρεδνιζολόνη, τριαμσινολόνη, παραμεθαζόνη, βηταμεθαζόνη και δεξαμεθαζόνη. Όλα τα συνθετικά παράγωγα έχουν τις ίδιες βιολογικές ιδιότητες και διαφέρουν μόνο ποσοτικώς ως προς την απόλυτη δοσολογία. Mε βάση τη δόση είναι περισσότερο ισχυροί αντιφλεγμονώδεις παράγοντες σε σύγκριση με τα φυσικά κορτικοστεροειδή. Στον Πίνακα 6.2 αναγράφονται η φλεγμονώδης και η αλατοκορτικοειδής δράση των συνθετικών παραγώγων σε σχέση με τα φυσικά κορτικοστεροειδή. Mε βάση τον βαθμό ικανότητας καταστολής του άξονα YYE (βλ. Προσοχή στη χορήγηση) τα γλυκοκορτικοστεροειδή μπορούν να ταξινομηθούν: α) στα βραχείας ενέργειας (κορτιζόλη) με χρόνο υποδιπλασιασμού μικρότερο των 12 ωρών. β) στα μέσης ενέργειας (πρεδνιζόνη, πρεδνιζολόνη, μεθυλοπρεδνιζολόνη, τριαμσινολόνη), των οποίων η κατασταλτική δράση στον άξονα YYE διαρκεί 12-36 ώρες και γ) στα παρατεταμένης ενέργειας (παραμεθαζόνη, βηταμεθαζόνη, δεξαμεθαζόνη), που έχουν χρόνο ανασταλτικής δράσης στον άξονα YYE πάνω από 48 ώρες.

Ενδείξεις

Αντενδείξεις

Περιλαμβάνουν σημαντικό αριθμό νοσημάτων και παθολογικών καταστάσεων. Θα πρέπει όμως πάντα να σταθμίζεται ο δυνητικός κίνδυνος σε σχέση με το προσδοκώμενο ευεργετικό θεραπευτικό αποτέλεσμα. Oι σημαντικότερες από αυτές είναι: γαστροδωδεκαδακτυλικό έλκος, α

Αλληλεπιδράσεις

Mε φαινυντοΐνη, φαινοβαρβιτάλη, εφεδρίνη και ριφαμπικίνη μειώνεται η δραστικότητά τους. Tο οινόπνευμα και τα μη στερινοειδή αντιφλεγμονώδη ενισχύουν την ελκογόνο δράση τους. Mε καλιοπενικά διουρητικά ενισχύεται η υποκαλιαιμία, ενώ με δακτυλίτιδα αυξάνεται

Δοσολογία

Bλ. επιμέρους δραστικές ουσίες.

Πίνακες

Πίνακες κεφαλαίου

Πίνακας 6.2: Συγκριτικός πίνακας κορτικοστεροειδών

Παράγωγο	Αντιφλεγμονώδης δράση*	Αλατοκορτικοειδής δράση**	Δοσολογική αντιστοιχία*** (mg)
Κορτιζόλη (υδροκορτιζόνη)	1	++	20
Κορτιζόνη οξεική^α	0.8	++	25
Πρεδνιζολόνη	4	+	5
Πρεδνιζόνη	3.5	+	5
Μεθυλοπρεδνιζολόνη	5	0	4
Τριαμσινολόνη	5	0	4
Παραμεθαζόνη	10	0	2
Βηταμεθαζόνη	25	0	0.75
Δεξαμεθαζόνη	30	0	0.75
Φθοριοϋδροκορτιζόνη	15	+++++	—
* Σε σύγκριση με την κορτιζόλη. Σε σύγκριση με τη φθοριοϋδροκορτιζόνη. * Σε mg. ^α Η οξεική κορτιζόνη δρα μεταβολιζόμενη σε υδροκορτιζόνη.

Πίνακας 6.3: Κλινικές εφαρμογές κορτικοστεροειδών

Στις κατωτέρω παθήσεις η παρεντερική χορήγηση ενδείκνυται όταν η από του στόματος θεραπεία δεν είναι δυνατή:

Ενδοκρινικές διαταραχές

Πρωτοπαθής ή δευτεροπαθής φλοιοεπινεφριδική ανεπάρκεια
Συγγενής υπερπλασία των επινεφριδίων
Μη πυογόνος θυρεοειδίτιδα
Υπερασβεστιαιμία σχετιζόμενη με καρκίνο

Ρευματικές παθήσεις

Ψωριασική αρθρίτιδα
Ρευματοειδής αρθρίτιδα
Αγκυλωτική σπονδυλίτιδα
Οξεία θυλακίτιδα, τενοντοθυλακίτιδα
Οξεία ουρική αρθρίτιδα
Μετατραυματική οστεοαρθρίτιδα, επικονδυλίτιδα

Νόσοι κολλαγόνου

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος
Ρευματικός πυρετός
Δερματομυοσίτιδα (πολυμυοσίτιδα)

Δερματικές παθήσεις

Πέμφιγξ, ερπητοειδής δερματίτιδα
Σύνδρομο Stevens-Johnson
Αποφολιδωτική δερματίτιδα, ψωρίαση
Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα
Αγγειοοίδημα, κνίδωση

Αλλεργικές καταστάσεις

Εποχιακή/χρόνια αλλεργική ρινίτιδα
Ορονοσία, βρογχικό άσθμα
Φαρμακευτικές αντιδράσεις, ατοπική/εξ επαφής δερματίτιδα

Οφθαλμικές, αναπνευστικές παθήσεις

Αλλεργική επιπεφυκίτιδα, κερατίτιδα, ιρίτιδα
Σαρκοείδωση, σύνδρομο Loeffler
Πνευμονική φυματίωση (με αντιφυματικά)

Αιματολογικές / Νεοπλασματικές

Ιδιοπαθής θρομβοπενική πορφύρα
Αυτοάνοση αιμολυτική αναιμία
Λευχαιμία, λεμφώματα

Λοιπά

Νεφρωσικό σύνδρομο
Πολλαπλή σκλήρυνση (οξείες εξάρσεις)
Ελκώδης κολίτιδα, νόσος Crohn
Φυματιώδης μηνιγγίτιδα

Ειδικές υποδείξεις

Η πρεδνιζολόνη προτιμάται σε κακοήθη νεοπλάσματα. Η υδροκορτιζόνη σε φλοιοεπινεφριδική ανεπάρκεια, αναφυλακτικό/σηπτικό shock.